De nieuwe regering bezuinigt op zorg en sociale zekerheid. Waarom eigenlijk? Drie jaar geleden adviseerden ambtenaren van Financiën te snoeien in het oerwoud van belastingkortingen voor speciale doelgroepen. Dat zorgt voor een rechtvaardiger belastingstelsel en levert vele miljarden op.
Beeld: © Follow the Money
Diep in een lade van het bureau van minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) ligt een rapport dat beschrijft hoe de schatkist met tientallen miljarden kan worden gespekt: door het schrappen van allerlei belastingkortingen.
Dit rapport, Aanpak fiscale regelingen, werd gepubliceerd in de zomer van 2023 onder verantwoordelijkheid van Marnix van Rij (CDA), destijds staatssecretaris voor Fiscaliteit en Belastingdienst.
Er is niets mee gedaan: het kabinet-Rutte IV viel en werd demissionair, daarna verdampte het kabinet-Schoof.
Het nieuwe kabinet van D66, CDA en VVD is van plan de defensie-uitgaven te verhogen (19,5 miljard euro) en te bezuinigen op de sociale zekerheid (6,5 miljard, waarvan 2,7 miljard op de AOW) en de zorg (10 miljard). Van de aanbevelingen uit het rapport, snoeien in het woud van fiscale regelingen, is geen gebruik gemaakt.
Het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), concluderen dat de kabinetsplannen hierdoor slechter uitpakken voor mensen met een laag of middeninkomen. Hun koopkracht stagneert of daalt, terwijl de vermogens van hogere inkomensgroepen grotendeels onaangetast blijven.
150 miljard euro voor de schatkist
Voor het bewuste rapport onderzochten ambtenaren van Financiën 116 fiscale regelingen die met subsidies, vrijstellingen of kortingen de belastingdruk voor specifieke doelgroepen verlagen. Als al deze regelingen worden afgeschaft, zou er jaarlijks 150 miljard euro in de schatkist blijven. Dat is 40 procent van alle belasting- en premie-inkomsten (bedragen van 2023).
Het onderzoek richtte zich op vier criteria: doelmatigheid (bereikt een regeling het beoogde doel), onderbouwing (is het bereiken van dit doel een overheidstaak), complexiteit (is de uitvoering werkbaar voor de Belastingdienst) en inspanning (hoeveel moeite moet de belastingplichtige doen om van de regeling gebruik te kunnen maken). Vervolgens zijn 73 van de 116 regelingen kritisch onder de loep genomen.
De onthutsende conclusie is dat slechts elf daarvan op een efficiënte manier bijdragen aan het beoogde doel.
21 regelingen (opbrengst 29,5 miljard euro) scoren slecht op doelmatigheid, zoals de hypotheekrenteaftrek, de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld en de landbouwvrijstelling.
10 regelingen (3,8 miljard euro per jaar) scoren slecht op onderbouwing, zoals de belastingvrije uitkering voor werknemers met 25 en 40 dienstjaren.
24 regelingen (20,3 miljard) scoren slecht op complexiteit, zoals de landbouwvrijstelling en de eigenwoningregeling.
11 regelingen (10 miljard euro) scoren slecht op de gevraagde inspanning van aanvragers, zoals de giftenaftrek en, opnieuw, de eigenwoningregeling.
Handhavingskosten
Fiscale regelingen, schrijven de ambtenaren, zorgen voor complexiteit in het belastingstelsel en leiden tot hoge uitvoerings- en handhavingskosten. Aanpassingen dragen bij aan vereenvoudiging van het belastingstelsel, een wens die breed gedeeld wordt door zowel belastingplichtigen als fiscale adviseurs.
‘Met belastingkortingen en speciale regelingen bedienen partijen hun achterban,’ zegt Bas Jacobs, hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de VU. ‘Het is politiek cliëntelisme.’
Een voorbeeld zijn de regelingen waarvoor de VVD zichzelf op de borst slaat omdat de nieuwe regering ze ongemoeid laat: de hypotheekrenteaftrek en de schenk- en erfbelasting. Deze drie regelingen scoren op alle onderzochte punten extreem negatief in het rapport van het ministerie van Financiën.
‘Fiscale kortingen die niet effectief een beleidsdoel dienen, moeten natuurlijk worden geschrapt,’ zegt Bernard ter Haar, zelfstandig adviseur en voormalig topambtenaar bij de ministeries van Financiën en Sociale Zaken. ‘Voor degenen die er baat bij hadden, gaan dan de lasten omhoog. Ze zullen protesteren, maar ze kunnen beter bedenken hoeveel onterecht profijt ze ervan hebben gehad. Dat zou ook de boodschap van het nieuwe kabinet moeten zijn.’
‘Belastingkortingen werken verstorend, leiden tot fiscale ontwijking en meer ongelijkheid’
Dergelijke fiscale begunstiging kent de meest uiteenlopende belanghebbenden.
Journalisten, schrijvers, componisten, kerken en politieke partijen zijn bijvoorbeeld vrijgesteld van btw (omzetbelasting), terwijl er verlaagde btw-tarieven gelden voor bloemen, voedingsproducten, water, boeken en arbeidsintensieve diensten (onder meer kappers, nagelstylisten, fietsenmakers, schilders en stukadoors).
Er zijn verlaagde energietarieven voor grootverbruikers, voor glastuinbouw en voor bestelauto’s, en accijnsvrijstellingen voor vliegtuigkerosine en diesel voor binnenschepen. Voor boeren is er goedkopere agrarische diesel.
In de belasting voor ondernemers bestaan regelingen voor winstvrijstelling voor het midden- en kleinbedrijf, vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting voor taxi’s, aftrek van zorgkosten, fiscale voordelen voor expats, milieusubsidies, startersaftrek en giftenaftrek voor goede doelen (Nederland telt 45.000 erkende goede doelen, zogenoemde Anbi’s).
Juichende economen
‘Economen staan te juichen als je die regelingen afschaft,’ zegt Jacobs, ‘want ze werken verstorend, leiden tot fiscale ontwijking en vergroten de vermogensongelijkheid.’
Hij noemt twee voorbeelden van ondoelmatige regelingen die de schatkist veel geld kosten. De bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) waarmee familiebedrijven nagenoeg belastingvrij kunnen worden overgedragen aan familieleden (belastingderving 525 miljoen). En de doorschuifregeling waarmee bij een bedrijfsbeëindiging aandelen worden doorgegeven zonder belasting over de waardestijging (444 miljoen). ‘Dit zijn lekken in het systeem ten gunste van mensen die toch al vermogend zijn.’
Jacobs noemt ook regelingen die achterhaald zijn, zoals de landbouwvrijstelling (788 miljoen) die eigenaren van agrarische grond begunstigt ten opzichte van pachters en het tegendeel bereikt van waarvoor de regeling is ingevoerd.
Tot de grootste posten behoren de fiscale regelingen voor pensioenvoorzieningen (21,2 miljard), de heffingskortingen bij de inkomstenbelasting (bij elkaar bijna 60 miljard), de hypotheekrenteaftrek en de aftrek voor geen of geringe woningschuld (samen 7,2 miljard).
Voor de schatkist is veel te winnen met snoeien in dergelijke fiscale regelingen. ‘Dat zou de boodschap van het kabinet moeten zijn, in plaats van de confrontatie met vermoedelijk het welgestelde deel van de bevolking uit de weg gaan,’ zegt Ter Haar.
Lobby’s
Eenvoudig is dat niet. Sommige regelingen hebben een maatschappelijk doel waarvoor brede maatschappelijke steun bestaat, bijvoorbeeld de aftrek van kosten voor langdurige zorg. Andere regelingen hebben begunstigden die zich verzetten tegen aanpassingen.
Lobby’s van het (grote) bedrijfsleven en de agrarische sector, boekenlezers en cultuurliefhebbers, belangenorganisaties van ouderen of chronisch zieken zetten zich in voor behoud van regelingen die voor hun doelgroep gunstig zijn.
Beeldvorming speelt een rol: welbespraakte belanghebbenden krijgen sneller aandacht. Politici en media interesseren zich zelden voor ingewikkelde regelingen als de winstvrijstelling van mkb’ers voor de vennootschapsbelasting, de aftrekpost voor innovaties of het verlaagde tarief bij laadpalen voor elektrische auto’s.
‘Onder het motto gedeelde smart is halve smart, hadden D66, VVD en CDA kunnen kiezen voor het algemeen belang’
Het rapport Aanpak fiscale regelingen stelt niet welke specifieke regelingen geschrapt kunnen worden. De opstellers adviseren kritisch te beoordelen of slecht scorende regelingen kunnen worden verbeterd, versoberd of afgeschaft. De uiteindelijke keuzes laten ze over aan de politiek.
Jacobs noemt het dan ook een gemiste kans dat D66, CDA en VVD zich voorafgaand aan de start van het nieuwe kabinet niet gecommitteerd hebben aan een grote schoonmaak.
Onder het motto gedeelde smart is halve smart, hadden ze de pijn voor hun respectievelijke achterbannen kunnen verdelen ten behoeve van het gemeenschappelijke belang. Dit heeft het minderhedenkabinet niet aangedurfd. Jacobs: ‘Dat is het onderliggende politieke probleem.’
Als gezegd, het rapport ligt nog in de lade bij minister Heinen.
Dit artikel is 23 februari 2026 verschenen bij Follow the Money.
